z

I
1. «litera oznaczająca spółgłoskę z, wchodząca także w skład dwuznaków: rz, cz, sz, dz»
◊ Od a do z «od początku do końca; wszystko»
2. «spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa, szczelinowa, twarda, dźwięczna»
II
1. «przyimek łączący się z rzeczownikami (i innymi wyrazami w ich funkcji) w dopełniaczu; tworzy wyrażenia, w których najczęściej są oznaczone»
a) «punkt wyjścia ruchu przestrzennego, działania związanego z tym ruchem, kierunek od czegoś, miejsce na zewnątrz czegoś»

Wyjść z domu.

Rzeka wystąpiła z brzegów.

Wrócić z wczasów.

Nadjeżdża pociąg z Kołobrzegu.

Zetrzeć kurz z szafy.

Zsiąść z konia.

Zejść z góry, z piętra.

Wyjąć pieniądze z portfela.

Wiatr wiejący z północy.

Zrywać owoce z drzewa.

Stać, siedzieć, znajdować się z tyłu, z boku, z prawej strony czegoś.

Przerzucać coś z jednej strony na drugą, z kąta w kąt.

Coś (gospodarka) przechodzi z ojca na syna, z rodu na ród.

Wpadać z jednej ostateczności w drugą, z deszczu pod rynnę.

Temperatura chorego spadła z 39° do 37°.

◊ Nic z tego «coś nie dojdzie do skutku, nie zostanie zrealizowane, ktoś nie dopuści do czegoś»
b) «źródło informacji, wiadomości, wiedzy o czymś»

Wiadomości z prasy.

Przepis z książki kucharskiej.

Informacje z folderów.

Z własnego doświadczenia wiem, że…

c) «okres (miniony) dziania się czegoś, początek czegoś w czasie»

Rachunek z zeszłego roku.

Zabytek z XV w.

Odwiedził nas z samego rana.

d) «środowisko, do którego ktoś należy lub z którego ktoś pochodzi, zbiorowość, w której obrębie coś jest wyróżnione»

Koleżanka z mojej szkoły.

Jeden z wielu.

Któryś z was.

Wielu z nich.

Najmłodsze z dzieci, z całej rodziny.

Najciekawszy z zabytków.

Największa z rzek.

∆ Kowalska z domu Kwiatkowska a. Kowalska z Kwiatkowskich «określenie nazwiska panieńskiego mężatki»
e) «składnik, tworzywo czegoś»

Bukiet z róż.

Wino z porzeczek.

Mur z cegły.

Łupiny z orzechów.

Rodzina składa się z pięciu osób.

f) «wcześniejszy stan, faza tego, co ulega zmianie»

Z nieużytków uczynić żyzne pola.

Z pączka rozwinął się kwiat.

Z poczwarki wyrasta motyl.

Z chorowitego dziecka wyrósł na silnego mężczyznę.

Z porucznika awansował na kapitana.

g) «przyczyna, motyw, racja czegoś»

Zemdleć z braku powietrza.

Ptaki ginęły z głodu.

Uczynić coś z wdzięczności.

Ożenić się z rozsądku.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem, z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy. (Mickiewicz)

∆ Z jakiej racji, z jakiego powodu «dlaczego»
∆ Ni z tego ni z owego «bez widocznej przyczyny, niespodziewanie»
h) «wzór, model czegoś; sposób, zasada dziania się czegoś»

Malować z natury.

Kopiować z oryginału.

Śpiewać, grać z pamięci, z nut.

Brać z kogoś wzór.

Przykład idzie z góry.

pot. Łgać jak z nut «kłamać bezczelnie, bez zmieszania, zakłopotania»
i) «stopień nasilenia czegoś (zwykle w wyrażeniach utartych)»

Krzyczeć z całych sił, z całej mocy.

Kochać z całego serca.

j) «ograniczenie zakresu, do którego się odnosi wyraz nadrzędny»

Z oczu podobny do matki.

Miasto słynne z zabytków.

Gospodyni znana z dobrej kuchni.

2. «przyimek łączący się z rzeczownikami (i innymi wyrazami w ich funkcji) w narzędniku; tworzy wyrażenia, w których najczęściej są oznaczone»
a) «osoba towarzysząca, przedmiot towarzyszący, współdziałający, współuczestniczący w czymś lub rzecz niesiona, trzymana, używana przez kogoś; także: położenie czegoś względem całości»

Kotka z kociętami.

Rzeka z dopływami.

Wyjechał z żoną i z dziećmi.

Deska z sękami.

Podróżny z walizką.

Dziewczyna z torbą.

Rybak z wędką.

Padał śnieg z deszczem.

Leżeć z rękami założonymi pod głowę.

Siedzieć z podciągniętymi kolanami.

pot. Rzucić się na kogoś z pięściami, z pazurami «doskoczyć do kogoś z zamiarem bicia»
b) «element czegoś, przedmiot stanowiący zawartość czegoś, będący składnikiem, uzupełnieniem czegoś, określający, charakteryzujący coś»

Worek z mąką.

Skrzynka z narzędziami.

Garnek ze śmietaną.

Kawa z mlekiem.

Chleb z masłem.

Mięso z kością.

Sklep z zabawkami.

Dom z gankiem.

Zegar z kukułką.

Równanie z dwiema niewiadomymi.

pot. Poczciwy z kościami «dobry całkowicie, bez zastrzeżeń, zacny»
c) «stan, czynność towarzyszące innej czynności, innemu doznawaniu czegoś, innemu stanowi»

Poruszać się z wysiłkiem.

Obudzić się z bólem głowy.

Oczekiwać kogoś z niecierpliwością.

Słuchać kogoś z wytężoną uwagą.

Odezwać się do kogoś z przekąsem.

d) «cel czyjegoś działania»

Przyjechać z wykładem.

Przyjść z prośbą o radę.

Śpieszyć z pomocą.

Pojechać z wizytą.

e) «skutek»

Skończyć szkołę z dobrym wynikiem.

Z powodzeniem zakończyć pracę.

Zarzucał wędkę, ale z małym szczęściem.

f) «po niektórych czasownikach - przedmiot, zakres ich zastosowania (często w zdaniach o konstrukcji nieosobowej i w wyrażeniach ekspresywnych)»

Nie wiedziała co zrobić z tą sprawą.

Ociągać się z wyjazdem.

Nie mógł sobie dać rady z matematyką.

Być z kimś w przyjaźni.

Oswoić się z jakąś myślą.

Krucho z nim.

A jak z forsą?

Ostrożnie z ogniem!

Do licha z taką robotą!

Utrapienie z tym dzieckiem, z tą babą.

Cholera z takim życiem.

◊ Nie wiedzieć co zrobić z rękami «czuć się skrępowanym, nie umieć się swobodnie poruszać»
3. «przyimek w połączeniu z dopełniaczem dawnej deklinacji rzeczownikowej przymiotników tworzący wyrażenia, zwykle utarte, o charakterze przysłówkowym»

Z cudzoziemska, z mazurska, z chłopska, z cicha, z lekka, z daleka, z grubsza, z nagła, z prawa, z lewa, z rzadka, z wolna, z wysoka.

◊ Mieć się z pyszna «znaleźć się w przykrej sytuacji»
4. «wyraz pełniący funkcję przysłówka, towarzyszący określeniom wielkości, miary, wprowadzający odcień niedokładności, przybliżonej oceny; około, mniej więcej, prawie»

Wypił z pięć kufli piwa.

Miała z dziesięć par pończoch.

Las ciągnął się z kilometr.

Z godzinę musisz tu poczekać.


Słownik języka polskiego . 2013.

We are using cookies for the best presentation of our site. Continuing to use this site, you agree with this.